Banski dvor je jedan od najprepoznatljivijih simbola Banje Luke i važan kulturni centar u srcu grada. Njegova izgradnja bila je dio velikog urbanog razvoja Banje Luke tokom Vrbaske banovine.
Zajedno s palatom Banske uprave, Banski dvor je zamišljen kao reprezentativan javni kompleks koji će odgovoriti potrebama moderne administrativne prijestonice i istovremeno oblikovati novo gradsko jezgro.
Javni poziv za idejna rješenja raspisan je 18. marta 1930. godine. Konkurs je bio otvoren za državljane Kraljevine Jugoslavije, a od arhitekata se očekivalo da javnu namjenu spoje s monumentalnom arhitekturom i lokalnim kulturnim izrazom.
Izgradnja i arhitektura
Banski dvor izgrađen je za samo 17 mjeseci: radovi su počeli 31. marta 1931. godine, a završeni 8. novembra 1932. godine.
Po stilu gradnje pripada eklektičkom akademizmu. U nižim zonama vidljivi su renesansni i klasicistički uticaji, dok se u višim zonama pojavljuju elementi srednjovjekovne arhitekture.
Ocjenjivački sud činilo je pet stručnjaka, a među njima su bili Petar Bajalović, Momir Korunović, Stevan Besarić, Ljubomir Nikolić i Branko Jovanović. Konkursni radovi bili su javno izloženi, što je projekat učinilo važnim javnim događajem u tadašnjoj Banjoj Luci.
Prvu nagradu dobio je zajednički rad arhitekata Jovanke Bončić Katerinić, Anđelije Pavlović i Jovana Rankovića. Konkurs je predviđao četiri nagrade, a od izabranih rješenja očekivalo se da javnu funkciju spoje s monumentalnim izgledom i elementima narodnog graditeljskog izraza.
Palata Banske uprave, projektovana u vizantijsko-srpskom stilu, imala je površinu od oko 2.200 kvadratnih metara i 150 prostorija. Zajedno s Banskim dvorom, promijenila je izgled centra grada i podstakla izgradnju novih javnih i stambenih objekata.
Banski dvor je projektovan sa salama za sjednice, salonima za prijeme, vijećnicom, stanom bana i apartmanom za visoke goste, uz prateće servisne prostorije. Takav program pokazuje da zgrada nije bila samo rezidencija nego i mjesto uprave, protokola i javnog života Vrbaske banovine.
Dvoglavi orao
Iznad glavnog ulaza nekada se nalazio dvoglavi orao s grbom Kraljevine Jugoslavije. Skulptura i grb uklonjeni su tokom Drugog svjetskog rata i nakon oslobođenja nisu vraćeni na zgradu.
Orao je imao raspon krila od oko 7,5 metara i bio je jedno od najupečatljivijih obilježja pročelja. Pitanje njegove obnove povremeno se otvaralo tokom kasnijih rekonstrukcija, ali skulptura do danas nije vraćena na zgradu.
Izgradnja Banskog dvora i palate Banske uprave ubrzala je preuređenje centralnih gradskih blokova. Stari objekti i zanatske radnje postepeno su ustupali mjesto modernim zgradama, dok je natkriveni bezistan još neko vrijeme čuvao trag ranijeg trgovačkog života.
Banski dvor danas je jedan od najvažnijih kulturnih centara Banje Luke i prepoznatljiv simbol gradskog jezgra.