Trapistički samostan Marija Zvijezda
Opatija iz 1869. koja je Banjoj Luci podarila prvu struju, štampariju i svjetski poznat sir trapist.
Na obali Vrbasa, u Delibašinom Selu nadomak Banje Luke, krije se opatija koja je gradu podarila prvu struju, prvu štampariju i sir poznat širom Evrope — trapistički samostan Marija Zvijezda.
Samostan je 1869. godine osnovao austrijski trapist Franjo (Franz) Pfanner, koji je s nekolicinom redovnika 21. juna te godine stigao na imanje kupljeno u Delibašinom Selu uz rijeku Vrbas. Ime Marija Zvijezda (njem. Mariastern) dao je u znak zahvalnosti cistercitskom samostanu Mariastern u Lužici, koji je pomogao kupovinu zemljišta.
Trapisti pripadaju Redu cistercita strože opservanse, monaškoj zajednici koju vodi geslo Ora et labora — „Moli i radi”. To načelo obilježilo je i banjalučku opatiju, koja je uz molitvu izrasla u jedno od najvažnijih privrednih središta ovoga kraja.
Najveća trapistička opatija na svijetu
Početkom 20. vijeka u samostanu je živjelo oko 200 redovnika, zbog čega je Marija Zvijezda bila najveća trapistička opatija na svijetu. Monasi su podigli mlin, pivaru, siranu, ciglanu, pilanu i štampariju — 1891. godine prvu štampariju u Banjoj Luci.
Sir trapist
Najpoznatiji proizvod samostana je polutvrdi sir trapist, koji su redovnici počeli proizvoditi 1882. godine. Recept je donesen iz Francuske, a sir je i ime dobio po monaškom redu koji ga je proširio. Trapist se izvozio širom Austro-Ugarske i Evrope, a recepturu su monasi čuvali u tajnosti i usmeno je prenosili. Proizvodnja je prekinuta krajem 20. vijeka, a obnovljena je 2008. godine.
Pivara i prva struja
Samostanska pivara, izgrađena krajem 19. vijeka, smatra se pretečom današnje banjalučke pivare. Da bi pokrenuli svoje pogone, trapisti su na Vrbasu podigli jednu od prvih hidrocentrala u Bosni i Hercegovini. Prva sijalica u samostanu zasvijetlila je 27. marta 1899. godine — Banja Luka je struju dobila prije Zagreba i Sarajeva — a 1910. godine turbina od 300 konjskih snaga osvijetlila je cijeli grad.
Samostan danas
Nakon Drugog svjetskog rata veći dio zdanja je nacionalizovan, a glavna zgrada opatije pretvorena je u ortopedsku kliniku. Kompleks je 2004. godine proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Danas u samostanu žive svega dva redovnika, koji nastavljaju monaški život i čuvaju tradiciju čuvenog trapista.