Manastir Gomionica
Pravoslavni ženski manastir u srcu Zmijanja, zapadno od Banje Luke
Skriven u dolini rijeke Gomionice, ispod zmijanjske visoravni, manastir Gomionica jedno je od najznačajnijih duhovnih i kulturnih središta srpskog naroda u Bosanskoj krajini.
Manastir se nalazi u selu Kmećani kod Bronzanog Majdana, oko 42 kilometra zapadno od Banje Luke. Posvećen je Vavedenju Presvete Bogorodice i pripada Eparhiji banjalučkoj Srpske pravoslavne crkve. Danas je to ženski manastir i duhovno središte oblasti Zmijanje.
Manastirsku crkvu, jednobrodnu građevinu s kupolom u duhu raške graditeljske škole, prati zvonik podignut 1900. godine. Spoj srednjovjekovnog crkvenog graditeljstva i mira krajiškog sela čini Gomionicu i hodočasničkim mjestom i odredištem za posjetioce.
Istorija
Tačna godina osnivanja nije poznata, ali se pretpostavlja da manastir potiče još iz vremena prije osmanske vladavine. Prvi pisani pomen datira iz 1540/41. godine, kada se u turskom popisnom defteru navodi pod imenom Zalužje, u nahiji Zmijanje. Osmanski dokument iz 1560. godine spominje igumana Andriju kao starješinu manastira već 24 godine, što pokazuje da je manastir postojao i prije 1536. godine.
Krajem XVII vijeka, poslije Velikog bečkog rata, manastir je bio bar djelimično napušten, kao i tokom tridesetih godina XVIII vijeka, da bi potom bio obnavljan tokom XVIII i XIX vijeka. U Drugom svjetskom ratu teško je stradao, a njegov iguman Serafim Štrkić ubijen je 1941. godine.
Freske i riznica
Najstarije freske, u kupoli crkve, nastale su u drugoj polovini XVI vijeka, poslije obnove Pećke patrijaršije. Po stilskim odlikama povezuju se sa majstorima koji su oslikali priprate u Peći i Gračanici i crkvu manastira Lomnice, a obnavljali freske u Studenici, Mileševi i Banji kod Priboja.
Manastirska riznica čuva ikone nastale od XVI do XIX vijeka, te rukopise i štampane knjige iz razdoblja od XIV do XVII vijeka. Pozlaćeni srebrni drveni krst iz 1640. godine danas se čuva u Institutu Kurto (Courtauld) u Londonu.
Kulturni značaj
Manastir je 1953. godine proglašen spomenikom kulture, a 2006. godine Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika uvrstila ga je među nacionalne spomenike Bosne i Hercegovine. U manastiru je 1882. godine otvorena škola, koju je pohađao i književnik Petar Kočić.
Do manastira se stiže iz centra Banje Luke, od tvrđave Kastel, putem prema Bronzanom Majdanu.
