Sokolski dom
Zdanje iz doba Vrbaske banovine, danas nacionalni spomenik
U srcu Banje Luke, među zdanjima nastalim u zamahu Vrbaske banovine, stoji Sokolski dom — jedno od najreprezentativnijih djela međuratne arhitekture u gradu.
Dom je podignut za potrebe sokolskog pokreta, slovenske gimnastičke organizacije koja je njegovala tjelesni i moralni odgoj mladih. Kamen temeljac postavljen je 20. decembra 1931. godine, a gradnja je izvedena u dvije faze: prva je okončana 1932, dok je druga dovršena 1937. godine, kada je objekat i zvanično otvoren. Sokolsko društvo uselilo se u zdanje već 1933. godine.
Sokolski pokret
Organizacija „Soko“ osnovana je u Češkoj 1862. godine i ubrzo se proširila među južnoslovenskim narodima; „Južni soko“, prvo društvo kod Južnih Slovena, osnovan je u Ljubljani 1863. U Kraljevini Jugoslaviji sokolstvo je uživalo podršku vlasti kao pokret tjelesnog vaspitanja i jugoslovenske nacionalne ideje, pa je banjalučko zdanje izvorno nosilo ime „Sokolski dom kralja Aleksandra I Ujedinitelja“. Gradnju je podržavao i ban Vrbaske banovine, u čije vrijeme je grad dobio i niz drugih reprezentativnih zdanja, poput Banskog dvora.
Arhitektura
Zdanje je projektovao beogradski arhitekta Branko Jovanović, a izvela ga je građevinska firma Ljube Jeftića pod nadzorom inženjera Stojana Borovnice. Osnova doma mjeri 39,50 sa 25,00 metara.
Arhitektura doma spaja historicizam i modernu. Historicizam se naročito ogleda u raskošno dekorisanoj ulaznoj fasadi, s karakterističnim stepenastim lukovima, visokim ukrašenim atikom i elementima srpsko-vizantijskog stila. Nasuprot tome, svedenost oblika i detalja na ostalim fasadama, čistota forme i funkcionalnost upućuju na načela moderne arhitekture.
Kroz istoriju
Tokom Drugog svjetskog rata, u vrijeme Nezavisne Države Hrvatske, dom je preimenovan u „Dom hrvatskog junaka“ i korišten za potrebe ustaške mladeži i organizacije „Preporod“. Nakon rata, u vrijeme SFRJ, služio je sportsko-rekreativnim namjenama i nosio ime sportskog društva „Partizan“, po kojem ga mnogi Banjalučani i danas pamte.
Status i danas
Sokolski dom je 2013. godine proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine; zaštitu čini objekat doma s pratećim sportskim terenima. Prostor je i danas u sportskoj funkciji — u njemu se nalazi poznata teretana te tereni za dvoranske i borilačke sportove. U aprilu 2025. godine objekat i dvorište uknjiženi su kao vlasništvo Grada Banje Luke, koji najavljuje uređenje zdanja i otvaranje sportske gimnazije.